(0 овоз, миёна 0 аз 5)

alt Ба истиқболи Рӯзи шаҳри Хуҷанд

Муссаллам аст, ки тоҷикон аз бостонтарин мардумони шаҳрсозу шаҳрдор ва бунёдгузори анъана, оину суннат, одоб, ахлоқи шаҳрдорию мардуми шаҳрнишин мебошанд. Шаҳрҳои Самарқанду Бухоро, Чочу Хуҷанд, Балху Термиз, Марву Нишопур, Ҳироту Ҳисор, Кўлобу Гурганҷ, Истаравшану Исфаҳон, Панҷакенту Исфара, Конибодому Қўқанд ва ғайраҳо чун марказҳои машҳури сиёсӣ, маъмурӣ, иқтисодӣ, тиҷоратӣ, илму фарҳангӣ маълуму машҳуранд.

Маҳз ҳамин шаҳрҳо гаҳвораи ташаккули халқияти ягонаи тоҷик ва забони адабии он, маъвои шеъру адаб, илму фарҳанг ва тамаддуни оламгири мо мебошанд.

Оё касе инкор карда метавонад, ки шаҳрсозӣ, шаҳрдорӣ, шаҳрнишинӣ фарҳанг ва ҳунар нест? Мутмаинем, ки ҳеҷ кас! Мутаассифона, афроди камеро метавон пайдо намуд, ки ба анъана, ойин, суннату фарҳанги шаҳрдорӣ, шаҳрнишинии шарқӣ, тоҷикона таваҷҷўҳ зоҳир намоянд ва ягон падидаи ибратангез ва муҳимеро аз фарҳангу маданияти шаҳри қадим барои шаҳри муосир бигиранд.

Мо истилоҳи «маданият»-ро дар сўҳбатҳои ҳаррўза зиёд кор мефармоем, аз васоити ахбори умум мешунавем ва мехонем, мисли «маданияти сухан», «маданияти либос», «маданияти оиладорӣ», «маданияти рафтор» ва ғайра, вале на ҳама маънои аслии онро медонем. Вожаи «маданият» аз забони арабӣ гирифта шуда, маънояш «санъати идора кардани шаҳр, шаҳрдорӣ, тарзи зисту зиндагии шаҳриёна, одоби шаҳриёна, шаҳрнишин»-ро дорад.

Биёед, лаҳзае аз бурҷу манори шаҳри қадим ба шаҳри му- осир як назар андозем ва аз ин чашмандозе ба шаҳри ниёгон ва шаҳри ворисон бардошт намоем, ки миёни онҳо чи монандиҳову айният ва чи тафовутҳову фарқият вуҷуд дорад.

Як нишон, аломати асосӣ ва беҳтарин шаҳрҳои қадимаи мо ва имрўз низ чунин аст, шаҳр маркази илму маърифат, дониш, фарҳангу тамаддун, бо таври дигар гўем шаҳр маъво ва мазҳари рўшноӣ, чароғи илму ирфон, ахлоқу одоб ва арзишҳои беҳтарини маънавӣ ба ҳисоб меравад.

Симои шаҳрҳои қадимаи шарқӣ, аз ҷумла, шаҳрҳои тоҷиконро мадрасаву китобхонаҳо, масҷиду макотиб, қасру кўшкҳо, бозору корвонсаройҳо, ҳамому чойхонаҳо ва дигар имо- рату иншоотҳои зебо ва пурнақшу нигор ва бо тарҳу меъмории миллӣ бунёд ва оро ёфта муайян месохтанд.

Симои шаҳри имрўзаро бошад биноҳои баланду серошёна, мактабу муассисаҳои таълимӣ, тарбиявӣ ва маърифатӣ, донишгоҳҳои олӣ, китобхонаҳо, осорхонаҳо, театр, синамо, толорҳои варзишӣ, маҷмааҳои сайру фароғатӣ, хиёбону гулгаштҳо ва фаввораҳои зебо, муҷассамаву ёдгорҳо ва ғайраҳо оро медиҳанд.

Яке аз аломатҳои беҳтарини шаҳрҳои қадим ва асримиёнагии мо мавҷуд будани бозори шом буд, ки ҳар кас метавонист баъд аз фориғ шудан аз кору ташвишҳои рўзонаи рўзгор бафурҷа харид намеояд ва эҳтиёҷу ниёзи худро таъмин созад . Аммо бозорҳои имрўзаи мо баробари фарорасии шом замоне, ки мо аз кору бор фориғ мешаваем, дарҳояшон баста мешаванд. Эҳёи бозори шом, як кору амали хайру савоб аст ва албатта барои деҳқононе, ки шабона баъди меҳнати рўзона аз саҳро ба шаҳр барои фурўши ҳосили заҳматашон меоянд, шароити хуб муайян кардан зарур аст. Яъне, дар ҳар як шаҳр бозори воқеан деҳқон ва дар назди он меҳмонхонаҳои хурду арзонро бояд бунёд на муд. Вагарна деҳқон маҷбур аст барои аз кору бори саҳро намондан маҳсули меҳнаташро арзону гарон ба ҳаннотону ҷаллобон фурўшад ва онҳо ҳама вақт бозорро забту иҷора гирифта, моли бе арақи ҷабин, муфт ба даст омадаро бо нархҳои дучанду сечанд мефурўшанд ва боиси авҷи ҳаннотӣ ва болоравии нарху наво мегарданд.

Аломат ва хусусияти дигари шаҳри қадимаи шарқиён, аз ҷумла, тоҷикон мавҷудияти чойхонаҳои зебову пурнақшу ни гор ва тозаву озода бо дарахтони сояафкан, айвонҳо, суффаҳо, сарҳавзҳои сояву салқин дар ҳар маҳалла, гузар буд . Чойхона албатта дар шафати худ нонвойхона ҳам дошт ва мизоҷонро бо нонҳои гарму хушлаззат таъмин менамуд.

Мутаассифона, чойхонаҳои имрўзаи мо симои шарқӣ ва тоҷиконаи худро гум кардаанд ва ба ошхона, таомхона ё ба ибо- раи дигар ба маркази танҳо тиҷорат табдил ёфтаанд ва бештар ба бару кабакхона ё майкадаҳои аврупоӣ шабоҳат доранд.

Бояд гуфт, ки чойхона ҷои танҳо чойнўшӣ, таомхўрӣ набуда, балки маркази фароғату истироҳат, макони фарҳангу маърифат, тарбия, табдили афкору ахбор, навигариҳо, ҷойи маслиҳату машварати мўйсафедони нурониву ҷаҳондида, мардуми маҳалла, гузар, ҷойи зисти баъзе мусофирону муҳоҷирони меҳнатӣ ва ашхоси гуногун буд.

Агар мо чойхонаҳои сурхи солҳои аввали Ҳукумати Шўравиро ба ёд орем, онҳо маркази таблиғоту ташвиқот, қироат, маҳви бесаводӣ ва макони фарҳангӣ-маърифатӣ буданд.

Маданият ва фарҳангу ҳунари шаҳрҳои шарқиро на танҳо мадрасаву китобхона ва масҷиду манораҳои зебову пурнақшу нигор, балки гармобаҳои гунбаздори бостонӣ муайян ва зебу зинат мебахшиданд.

Шахсе, ки гармобаҳои шарқиро танҳо ҷойи шустушўй меҳисобад, сахт иштибоҳ мекунад. Шустушўйро мо метавонем дар ташноби манзилҳои ҳозиразамон ва ҳамоми хонагӣ анҷом бидиҳем.

Гармобаҳои қадимаи тоҷикӣ бо толору утоқҳои фаршашон сард, ширгарм, гарму сўзон, буғхона мувофиқи дастурҳои таби- бони ҳозиқи даврони бостон ва асримиёнагӣ аз ҷониби меъморон бунёд шуда, барои покизагӣ ва табобати ҷисму ҷон ва рўҳи инсон муфид ва созгор буданд.

Мисоли он ҳаммоми Мўричаи назди бозори Панҷшанбе ме- бошад, ки дар бораи тарзи меъмории он бостоншиноси маъруф профессор Абдуллоҷон Мирбобоев маълумот додаанд.

Як ҷиҳати аз ҳама хуби ҳаммоми миллии тоҷикӣ он аст, ки маҳсгар (массажист) дошт ва ўро дар Хуҷанду Истаравшан «ходим» мегўянд.

Гармобаҳо маъмулан дар ҳар маҳалла, гузар вуҷуд доштанд ва дар наздикии масҷид аз ҳисоби вақфи масҷид хароҷоташон ба- роварда мешуд ва аҳли намозро бо оби гарм ҳангоми таҳорату шустушўй таъмин менамуданд. Гармоба, чойхона ба ҳеҷ ваҷҳ ҷойи даромад, мўҷиби ба даст овардани фоида набуд, балки бештар як амали хайру савоб ва фарҳангу суннати шаҳрдориву шаҳрнишинӣ ба ҳисоб мерафт.

Яке аз нишона, аломат ва ойину суннати шаҳри шарқиёна ва тоҷикона бозорҳои бошукўҳи тозаву озода, раставу дўконҳои аз молу бисоти ниёзи мардум фаровон ва нархҳои арзон буд. Адлу инсоф дар бозор, танзими нарху наво, дурустии санги тарозу, са- ховату дасткушоӣ ва ҳимматбаландӣ як хусусияти муҳим ва хоси шаҳрҳои қадимаи тоҷикон буд.

Дар замони Сомониён девони махсус – девони мўҳтасиб ва маъмурону масъулони он нарху наво, дуруст будани санги тарозу, адлу инсоф, сифати молу маҳсулоти бозорро назорат мекарданд. Маъмурони девони мазкур нарху наворо зери назорати махсуси худ қарор дода, фурўхтани молҳои бесифат, қалбакӣ ва барои истеъмол зарарнокро манъ мекарданд, ҷаллобону ҳаннотон ва